پديده استفاده زيركانه از عناوين ابری (Cloud) و تحت وب در بازار HIS ایران

 

چرا برخی از شرکت‌ها از اعتماد مشتریان و يا عدم دقت آنها استفاده می‌کنند و حقیقت برنامه‌های کاربردی وب و سرویس‌های ابری را برای آنها توضیح نمی‌دهند؟

با ابراز احترام به همه همكاران عزیزمان در آن دسته از شركت های تولید كننده نرم افزارهای حوزه بهداشت و درمان، كه همواره با مشتریان و مخاطبان این حوزه صادقانه تعامل داشته اند، متاسفانه دیده می شود كه برخی از شركت های فعال در اين حوزه، با توجه به نیازهای مبرم سازمان های مشتری همانند اعمال امنیت حرفه ای و پیشرفته تر بر روی داده ها و اطلاعات، افزایش سرعت اجراء فرآیندها، ارتقاء سطح كیفیت و انعطاف پذیری بیشتر خدمات آنلاین و نیز دسترسی به رابط – كاربر راحت تر برای كاربران، اگر نخواهيم واژه سوء استفاده را بكار ببريم، اما با بولد كردن و پر رنگ تر كردن مفاهیمی مثل بكارگیری نرم افزارهای كاربردی تحت وب و یا نرم افزارها و سرویس های ابری، از اعتماد و در برخی موارد از عدم دقت متخصصین سازمان های مشتری استفاده كرده، به صورت كاملا نرم و زیركانه، منابع زمانی و مالی سازمان های مشتری را با هدف سودبری بیشتر به هدر می دهند. متاسفانه در اغلب موارد، نتیجه اینگونه تعاملات، به نا امیدی و سردرگمی بیشتر برای سازمان های مشتری و بدنامی برای مابقی مجموعه های تولید كننده پایبند به اصول اخلاقی و حرفه ای در این صنف، منجر می شود.

ما در شركت مهندسی رایاوران توسعه، با هدف تلاش در جلوگیری از ورود این پدیده ناسالم به بازار سیستم های مدیریت بیمارستانی (HIS) و دیگر خدمات نرم افزاری حوزه بهداشت و سلامت، و نیز تلاش به منظور حفاظت از اعتبار شركت های صادق و درستكار در این حوزه، با تهیه و ارائه مطلبی كه هم اكنون در حال مرور آن هستید، وظیفه و رسالت خود می دانیم تا در مسیر شفاف سازی برای كلیه ذینفعان در این حوزه، گامی كوچك برداریم.

مختصر و مفيد

در چند بخش كوتاه و خواندنی

بعد از مرور و مطالعه بخش های خواندنی زیر و یك جمع بندی نهایی، تعریف دقیقی از نرم افزارهای تحت وب، نرم افزارهای ابری یا (Cloud Apps)، تفاوت های عملكردی هر یك از آنها و شناخت آنچه كه برای حوزه انفورماتیك پزشكی مناسب تر است، بدست خواهید آورد. سپس به آنچه كه در بازار سلامت الكترونیك و انفورماتیك پزشكی ایران روی داده است، شناخت بهتری پیدا خواهید كرد. در نهایت بعد از مطالعه این مقاله كوتاه، چه از منظر راهبردی و چه از منظر راهبری، با دیدی باز و شفاف تر در مسیر ارتقاء بسترها و سامانه های انفورماتیك پزشكی و سلامت الكترونیك، تصمیم گیری و پیمایش خواهید نمود.

1.

شناخت مفاهيم

شناخت نرم افزارهای تحت وب، نرم افزارهای ابری یا (Cloud Apps)، و تفاوت های عملكردی آنها از منظر فنی

2.

ویژگی های تخصصی

مقیاس پذیری و نكات فنی مرتبط با امنیت داده ها و شناخت آنچه كه برای حوزه انفورماتیك پزشكی مناسب تر است

3.

بررسی بازار ایران

بررسی مختصات صنعت انفورماتیك كاربردی در حوزه سلامت و بهداشت كشور و سوء استفاده هایی كه توسط برخی از ارائه دهندگان این صنعت می تواند انجام پذيرد.

شناخت تكنولوژی ها و تفاوت ‌های عملکردی آنها

شناخت مفاهيم

برنامه تحت وب چیست؟

یک برنامه تحت وب یا وب اپلیكیشن، نرم‌افزاری است که روی یک سرور از راه دور اجرا می‌شود و از طریق یک مرورگر وب قابل دسترسی است. برخلاف برنامه‌های دسکتاپ سنتی که روی یک کامپیوتر محلی نصب می‌شوند، برنامه‌های وب روی یک سرور وب میزبانی می‌شوند و از طریق اینترنت یا شبکه ارائه می‌شوند.

برنامه مبتنی بر ابر يا كلود چیست؟

یک برنامه مبتنی بر ابر یا اپلیکیشن ابری، از نظر اجراء بر روی سرورهای راه دور و قابل دسترس بودن از طریق اینترنت مشابه اپليكيشن های تحت وب است. با این حال، برنامه‌های ابری از فناوری محاسبات ابری بهره می‌برند که به منابعی مانند فضای ذخیره‌سازی، قدرت پردازش و سرويس های نرم‌افزاری اجازه می‌دهد تا به صورت پویا تخصیص داده شوند و در صورت نیاز مقیاس‌بندی شوند.

تفاوت‌های عملکردی: تجربه کاربری

برنامه‌های مبتنی بر وب و مبتنی بر ابر اساساً از نظر عملکرد با هم تفاوت دارند و این تفاوت‌ها مستقیماً بر تجربه کاربری و دسترسی‌پذیری آنها تأثیر می‌گذارند. برنامه‌های مبتنی بر وب در یک مرورگر وب اجرا می‌شوند و محتوا را از طریق HTML، CSS و جاوا اسکریپت رندر می‌کنند و يا به بيان ديگر به نمايش می گذارند. این رویکرد در صورت سازگاری مرورگر، تجربه کاربری ثابتی را در بین دستگاه‌ها و سیستم‌عامل‌ها ارائه می‌دهد. با این حال، برنامه‌های وب می‌توانند نسبت به برنامه‌های بومی يا همان لوكال، پاسخگویی و یکپارچگی کمتری داشته باشند و ممکن است دسترسی محدودی به سخت‌افزار دستگاه مانند دوربین‌ها یا حسگرها داشته باشند. از سوی دیگر، برنامه‌های مبتنی بر ابر برای استفاده از منابع با اتكا بر محاسبات ابری طراحی شده‌اند. آنها اغلب با ادغام با سیستم عامل و قابلیت‌های سخت‌افزاری دستگاه ها، تجربه‌ای یکپارچه‌تر ارائه می‌دهند. برنامه‌های ابری می‌توانند به صورت آفلاین با داده‌های ذخیره شده اجرا شوند و همگام‌سازی و به‌روزرسانی‌های بلادرنگ را ارائه دهند. این امر دسترسی‌پذیری و عملکرد را، به ویژه برای کاربرانی که اتصال به اینترنت به صورت محدود دارند، افزایش می‌دهد.

مقیاس پذیری، امنیت و حوزه های كاربردی

ویژگی های تخصصی

برنامه‌های مبتنی بر وب و مبتنی بر ابر از نظر عملکرد و نگهداری، به ویژه در مورد مقیاس‌پذیری، امنیت و به‌روزرسانی‌ها، تفاوت‌های چشمگیری دارند.

مقیاس‌پذیری

برنامه‌های مبتنی بر وب معمولاً روی یک سرور یا تعداد محدودی سرور میزبانی می‌شوند که مقیاس‌پذیری را چالش‌برانگیزتر می‌کند. با افزایش تقاضای کاربر، منابع سخت‌افزاری اضافی باید به صورت دستی توسط كارشناسان و متخصصين اين حوزه تأمین شوند که می‌تواند زمان‌بر و پرهزینه باشد.

در مقابل، برنامه‌های مبتنی بر ابر از خاصیت ارتجاعی زیرساخت ابر استفاده می‌کنند و به آنها اجازه می‌دهند منابع در نظر گرفته شده را به طور خودکار بر اساس تقاضا، افزایش یا کاهش دهند. این امر امکان مدیریت یکپارچه افزایش ترافیک را فراهم می‌کند و عملکرد بهینه را بدون دخالت دستی تضمین می‌کند.

امنیت

ملاحظات امنیتی برای برنامه‌های مبتنی بر وب و مبتنی بر ابر نیز متفاوت است. برنامه‌های مبتنی بر وب اغلب به اقدامات امنیتی داخلی مانند فایروال‌ها، نرم‌افزار آنتی‌ویروس و بروز رسانی‌های منظم متکی هستند. حفظ یک محیط امن نیاز به منابع اختصاصی فناوری اطلاعات دارد و می‌تواند چالش‌برانگیز باشد، به خصوص برای سازمان‌های کوچک‌تر.

از سوی دیگر، برنامه‌های مبتنی بر ابر از اقدامات امنیتی قوی تری که توسط ارائه‌دهندگان سرويس ابری اجرا می‌شوند، بهره‌مند هستند. پلتفرم‌های ابری پیشرو از پروتکل‌های امنیتی پیشرفته، بروز رسانی‌های منظم و تیم‌های امنیتی اختصاصی استفاده می‌کنند و بخش زیادی از بار امنیتی را از دوش سازمان‌های مختلف برمی‌دارند.

به تجربه ثابت شده است كه تكنولوژی ابری برای اجراء و نگهداری سیستم‌های مدیریت بیمارستانی (HIS) نسبت به تكنولوژی های تحت وب بهتر عمل می كند. این نوع از سیستم های مبتنی بر تكنولوژی ابری، به ارائه دهندگان خدمات درمانی اجازه می‌دهند تا داده‌های بیمار را به طور ایمن ذخیره و از هر مکانی به آنها دسترسی داشته باشند و فرآیند یکپارچگی داده ای را ممکن می سازند. علاوه بر این، پلتفرم‌های پزشکی از راه دور مبتنی بر ابر، مشاوره و نظارت از راه دور را تسهیل می‌کنند و دسترسی به خدمات درمانی را بهبود می‌بخشند.

انفورماتیك پزشكی و HIS در بازار ایران

بازار ایران

هر چند كه تا زمان تولید این بلاگ، هیچكدام از شركت های فعال در حوزه تولید HIS، ادعای تولید و پیاده سازی این سیستم را در فضای ابری نداشته اند، اما با هدف ارتقاء دانش مخاطبان این مقاله از یك طرف، و پیشگیری از آنچه كه در بحث استفاده نابجا از مفاهیم نرم افزارهای تحت وب در جامعه سازمان های مشتری رخ داده است، از طرف دیگر، شركت رایاوران توسعه، اقدام به تولید و ارائه این بلاگ كرده است.

این بخش از گزارش بر امکان‌سنجی و عملی بودن گذار سیستم‌های اطلاعات بیمارستانی (HIS) از برنامه‌های سنتی مبتنی بر ویندوز به پلتفرم‌های مبتنی بر وب و ابری در چارچوب فضای كسب و كار ایران و بر پایه تحلیل شاخص های زیر متمرکز شده است:

الزامات قانونی و امنیت داده ها

ملاحظات امنیتی و قانونی نقش بسیار مهم و محوری را در بحث پیاده‌سازی سیستم‌های اطلاعات بیمارستانی (HIS)، در ایران ایفا می‌کنند و عملاً مدل پیاده‌سازی و کاربردی بودن این سیستم‌ها را تحت تأثیر مستقيم قرار می‌دهند.

قوانین جاری کشور و عرف موجود در بازار، عملاً امکان میزبانی سرورهای HIS و اطلاعات بیماران و فرآیند درمانی آنها، در خارج از محل بیمارستان یا دانشگاه علوم پزشکی مرتبط را غیرممکن می‌سازد.

حراست بیمارستان ها و سیستم‌های مسئول حفاظت از اطلاعات، این اجازه را نمی‌دهند که دیتابیس و پایگاه داده HIS، بیرون از حوزه عملياتی شان، میزبانی شود. هیچ دانشگاه علوم پزشکی حاضر به دادن چنین مجوزی نیست. حتی برای تبادل اطلاعات با سامانه‌های بالادستی مانند سامانه سپاس وزارتخانه، پروتکل های امنیتی بی شماری رعایت می‌شود تا از نشت اطلاعات جلوگیری شود.

شرکت‌های مدعی سیستم های HIS تحت وب، عملا به دلیل همین محدودیت‌های قانونی، سیستم خود را روی همان سرور لوکال بیمارستان و يا سرورهای تجميعی دانشگاه مرتبط،  نصب و صرفاً با طراحی چند صفحه تحت وب، آنها را به همان دیتابیس مورد استفاده نسخه ویندوز متصل کرده‌اند.

زیرساخت های فنی

میزبانی سرورهای سیستم های HIS تحت وب و یا كلود بر روی اینترنت جهانی، به دلیل منع قانونی در ایران قابل پیاده‌سازی نیست. بنابراین تنها راه حل برای بكارگیری چنین سیستم هایی، استفاده از اینترانت محلی (لوكال) در محل بیمارستان یا دانشگاه علوم پزشکی مرتبط می باشد.

پیاده‌سازی یک سیستم تحت وب به صورت اینترانت در شبکه داخلی بیمارستان می‌تواند خطر امنیتی جدیدی ایجاد کند. در حالی که سیستم‌های ویندوزی قدیمی در یک شبکه بسته محلی مستقر بودند و در نتيجه، دسترسی هکر از بیرون به آن‌ها دشوار بود، یک سیستم اینترانت، ذاتاً پتانسیل اتصال به اینترنت را دارد.

 اگرچه هدف اینترانت شبکه داخلی است، اما همین اتصال می‌تواند نقض قوانین امنیتی کشور تلقی شود و این احتمال وجود دارد که یک هکر بتواند از طریق اینترنت، راه نفوذی به این اینترانت را پیدا کرده و به اطلاعات، دسترسی یابد.

عدم پایداری ارتباط یکی از دیگر موانع کلیدی و مشکلات اساسی زیرساخت کشور است که به شدت بر پیاده‌سازی و عملیاتی بودن سیستم‌های اطلاعات بیمارستانی (HIS) تحت وب تأثیر می‌گذارد. مشکلات زیرساختی شامل قطع برق و در نتیجه ایجاد اختلال در دكل های مخابراتی و در امتداد آن كندی و یا قطع اینترنت، و بطور كلی مشكل ذاتی قطع و یا كندی اینترنت در كشور، از جمله مهمترین مشكلات زیرساخت های مورد نیاز سیستم‌های اطلاعات بیمارستانی (HIS) تحت وب، چه اینترنتی و چه اینترانتی است.

توان توليد شركت های فعال در حوزه HIS

یکی از نقدهای اصلی مطرح شده این است که شرکت‌های فعال در حوزه HIS نمی‌توانند و تا الان نتوانسته‌اند محصول HIS خود را به طور کامل تحت وب بازطراحی و بازتولید کنند. این ادعایی که برخی شرکت‌ها دارند، با آنچه در عمل به مشتریان ارائه می‌دهند، فاصله معناداری دارد.

یکی از دلایل این ناتوانی، کمبود نیروی انسانی متخصص در این شركت ها است. این کمبود برای انجام فرآیندهای پیچیده‌ای مانند بازطراحی نرم افزار و بانک اطلاعاتی و استقرار امنیت داده ها بسیار تاثیر گذار است.

شرکت‌های مدعی تولید و استقرار سیستم های HIS تحت وب، همگی از شرکت‌های قدیمی فعال در این حوزه هستند. محصول اولیه آن‌ها تحت ویندوز بوده و بخش عمده ظرفیت نيروهای فنی آن‌ها به شدت درگیر پشتیبانی و توسعه محصول ویندوزی خود می باشد.

این درگیری روزمره كه معمولا با نارضایتی مشتریان هم همراه است، منابع فنی، فرصت و ظرفیت لازم برای بازطراحی کامل HIS تحت وب را از آن‌ها می‌گیرد. از اینرو ادعای تولید یك سیستم HIS تمام عیار كه از تمامی ظرفیت های پلتفرم وب استفاده كرده و تمامی موارد قانونی و امنیتی را پوشش دهد، دور از ذهن به نظر می رسد.

توجیه اقتصادی و ROI

تمامی افراد كلیدی و تاثیرگذار در صنعت و حوزه HIS تأکید دارند که بازتولید کامل یك سیستم تمام عیار HIS تحت وب، به هیچ عنوان توجیه اقتصادی ندارد.

هزینه‌های چند میلیارد تومانی تولید این ابرسیستم در مقایسه با نرخ‌های رایج فروش و پشتیبانی در ایران و هزینه های تحقیق، توسعه و تولید باعث می‌شود شركت های تولید كننده تا سال ها در انتظار برگشت سرمایه‌گذاری خود باقی بمانند. بنابراين نبود توجیه اقتصادی نیز عاملی برای عدم تمايل سرمایه‌گذاری شرکت‌ها در تولید واقعی یك سیستم تمام عیار HIS تحت وب است.

سابقه طولانی و تکامل تدریجی سیستم‌های HIS تحت ویندوز، به دهه ها در کشور می‌رسد. در طول این سال‌ها، به مرور زمان و حسب نیازهای روزمره بیمارستان‌ها و دانشگاه‌های علوم پزشکی، امكانات متنوع و متعددی به سیستم های HIS اضافه شده است. این فرآیند تکاملی، باعث شده که این نوع از نرم‌افزارها، حجم عظیمی از قابلیت‌ها را در خود جای دهند.

انتظار می رود تصمیم گیرندگان حوزه بهداشت و درمان كشور با عمق و درایت بیشتری به این موضوع بپردازند و پاسخ يك سوال را از خود و از شركت های سازنده مطالبه كنند كه تولید یك سیستم HIS  مشابه تحت وب به عنوان جایگزین سیستم‌های تحت ویندوز فعلی با این حجم از امكانات، چند سال طول خواهد كشید؟

نتیجه گیری و جمع بندی

بی شك اقدام به ایجاد و اجراء فرآیند مهاجرت نرم افزار و سرویس های HIS از تكنولوژی های قدیمی تر به جدیدتر، اقدامی مثبت خواهد بود، به شرطی كه راستی آزمایی شود كه با توجه به الزامات قانونی، محدودیت های وجود نیروهای فنی، توجیه اقتصادی، برگشت سرمایه (ROI) و تضمین امنیت اطلاعات طبقه بندی شده، پاسخ های منطقی برای این مهاجرت وجود داشته باشد. در غیر اینصورت چه بسا به دلیل عدم امكان پیاده سازی و توسعه پروژه سنگین ابر نرم افزار HIS در محیط و فضای وب، صرفا با تولید فرم های ورود اطلاعات تحت وب و عملیاتی كردن برخی از فرآیندهای HIS در این فرم ها، از فشار نيازهای جاری بر بيمارستان ها و مراكز درمانی و نيز عدم اشراف احتمالی عمیق برخی از مدیران و تصمیم گیرندگان حوزه بهداشت و درمان كشور در حوزه تكنولوژی وب، بهره برداری كرده و مراكز درمانی كشور، درگیر هزینه های فراوان و چالش های امنیتی شوند.

به طور خلاصه، بسیاری از كارشناسان خبره این حوزه معتقدند که در فضای بهداشت و درمان ایران به دلیل ماهیت عمدتاً محلی و درون بیمارستانی فعالیت‌های مرتبط با HIS ، بیش از ۹۰٪ كاربردهای عملیاتی آن به طور ذاتی نیازی به بستر وب ندارد. موارد محدودی از این امكانات که ممکن است از وب بهره ببرند نیز در حال حاضر توسط سیستم‌های تحت ویندوز پوشش داده می‌شوند .از اینرو، تلاش برای بازطراحی کامل HIS تحت وب با آن هزاران امكانات ریز و درشت که طی دهه‌ها تکامل یافته، نه تنها از نظر فنی، امنیتی و اقتصادی چالش‌برانگیز و غیرموجه است، بلکه مزیتی کاربردی به بخش عمده ای از سیستم اضافه نمی‌کند و حتی ممکن است در برخی جنبه‌ها مانند گزارش‌سازی محدودیت‌هایی را نیز ایجاد کند. این موضوع در تضاد با تبلیغات برخی شرکت‌ها قرار می‌گیرد که بدون در نظر گرفتن این واقعیت‌های کاربردی و زیرساختی، مدعی تولید HIS تحت وب هستند.

تيم توسعه بازار و توسعه نرم افزار شركت راياوران

جمع بندی و نتیجه گیری

بی شك اقدام به ایجاد و اجراء فرآیند مهاجرت نرم افزار و سرویس های HIS از تكنولوژی های قدیمی تر به جدیدتر، اقدامی مثبت خواهد بود، به شرطی كه راستی آزمایی شود كه با توجه به الزامات قانونی، محدودیت های وجود نیروهای فنی، توجیه اقتصادی، برگشت سرمایه (ROI) و تضمین امنیت اطلاعات طبقه بندی شده، پاسخ های منطقی برای این مهاجرت وجود داشته باشد. در غیر اینصورت چه بسا به دلیل عدم امكان پیاده سازی و توسعه پروژه سنگین ابر نرم افزار HIS در محیط و فضای وب، صرفا با تولید فرم های ورود اطلاعات تحت وب و عملیاتی كردن برخی از فرآیندهای HIS در این فرم ها، از فشار نيازهای جاری بر بيمارستان ها و مراكز درمانی و نيز عدم اشراف احتمالی عمیق برخی از مدیران و تصمیم گیرندگان حوزه بهداشت و درمان كشور در حوزه تكنولوژی وب، بهره برداری كرده و مراكز درمانی كشور، درگیر هزینه های فراوان و چالش های امنیتی شوند.

به طور خلاصه، بسیاری از كارشناسان خبره این حوزه معتقدند که در فضای بهداشت و درمان ایران به دلیل ماهیت عمدتاً محلی و درون بیمارستانی فعالیت‌های مرتبط با HIS ، بیش از ۹۰٪ كاربردهای عملیاتی آن به طور ذاتی نیازی به بستر وب ندارد. موارد محدودی از این امكانات که ممکن است از وب بهره ببرند نیز در حال حاضر توسط سیستم‌های تحت ویندوز پوشش داده می‌شوند .از اینرو، تلاش برای بازطراحی کامل HIS تحت وب با آن هزاران امكانات ریز و درشت که طی دهه‌ها تکامل یافته، نه تنها از نظر فنی، امنیتی و اقتصادی چالش‌برانگیز و غیرموجه است، بلکه مزیتی کاربردی به بخش عمده ای از سیستم اضافه نمی‌کند و حتی ممکن است در برخی جنبه‌ها مانند گزارش‌سازی محدودیت‌هایی را نیز ایجاد کند. این موضوع در تضاد با تبلیغات برخی شرکت‌ها قرار می‌گیرد که بدون در نظر گرفتن این واقعیت‌های کاربردی و زیرساختی، مدعی تولید HIS تحت وب هستند.

تيم توسعه بازار و توسعه نرم افزار راياوران